Một trang tin chuyên về tiền mã hóa vừa đăng một bài viết dài về bóng đá. Không một từ nào trong bài viết nhắc đến blockchain, token, hay bất kỳ sản phẩm tài sản số nào. Bài viết kể về việc Arsenal muốn chi 80 triệu bảng để đưa tiền vệ Bruno Guimaraes từ Newcastle về sân Emirates. Vậy mà một nền tảng phân tích thị trường, sau khi áp dụng bộ khung đánh giá game, giải trí và metaverse vào bài báo đó, đã xuất ra một bản báo cáo dài với kết luận lặp lại ở hầu hết các mục: 'không áp dụng', 'bài viết không đề cập', 'độ tin cậy thấp'.
Tôi đọc bản báo cáo đó và bật cười. Nhưng vài giây sau, tôi nhận ra đây không phải một lỗi của thuật toán. Đây là một tấm gương phản chiếu chính thói quen xấu của ngành tài sản số: chúng ta thích dán nhãn, thích áp dụng khuôn khổ, đến mức quên mất câu hỏi đầu tiên — đối tượng trước mặt thực chất là gì. Một bài báo bóng đá bị ép vào khung phân tích GameFi không khác gì một dự án GameFi tự xưng là 'metaverse' nhưng không có lấy một máy chủ trò chơi. Vỏ bọc thì đẹp, nhưng bên trong rỗng tuếch.
Crypto Briefing từng là một trong những ấn phẩm phân tích tài sản số đáng tin cậy nhất khi Bitcoin còn ở giai đoạn đầu được giới đầu tư tổ chức chú ý. Sau nhiều lần thay đổi chủ sở hữu, trang này đã chuyển hướng sang mô hình nội dung đại chúng. Một bản tin chuyển nhượng bóng đá đăng trên một trang web tiền mã hóa không phải là lỗi của biên tập viên — đó là chiến lược giữ chân độc giả. Bóng đá có hàng tỷ người hâm mộ, trong khi thị trường crypto vẫn là một góc nhỏ trên bản đồ truyền thông toàn cầu. Đưa tin theo xu hướng tìm kiếm để kéo traffic là một quyết định kinh doanh hợp lý. Vấn đề nằm ở chỗ: khi bạn là một trang tin về blockchain mà bạn đăng một bài viết không hề chứa blockchain, bạn vô tình dạy độc giả một bài học sai — rằng ranh giới giữa tài sản số và thế giới ngoài chuỗi là mờ nhạt, rằng không cần phân biệt.
Hãy nhìn vào con số thực tế. Bản phân tích kia đưa ra duy nhất một con số: 80 triệu bảng. Trong khi đó, tôi có thể kể cho bạn nghe về một dự án GameFi mà tôi từng kiểm tra, huy động được 40 triệu đô la, tự xưng là 'game nhập vai thế hệ mới' nhưng chỉ có 14 ví hoạt động thực sự trên mạng chính. Không phải 14 nghìn, không phải 14 triệu. Mười bốn. Cái gọi là cộng đồng của dự án đó là một nhóm các tài khoản bot tranh luận với nhau trên Discord. Khi tôi hỏi đội ngũ của họ về hợp đồng thông minh phần thưởng, họ nói 'phần thưởng được ghi nhận ngoài chuỗi để tránh phí gas cao'. Nói cách khác, trò chơi không tồn tại — chỉ có một chiếc ví token được bơm giá. Giống như bài viết bóng đá của Crypto Briefing, dự án GameFi đó khoác lên mình một bộ đồ không phải của nó.
Khi bạn chuẩn hóa wash trading, bức tranh trở nên rõ ràng hơn. Tôi từng dành nhiều tuần để lọc dữ liệu giao dịch của một sàn NFT từng tuyên bố khối lượng giao dịch 500 triệu đô la. Sau khi loại bỏ các cặp giao dịch khớp lệnh giả, các vòng lặp tự mua tự bán, con số thực tế chỉ còn 3 triệu đô la. Một con số không đủ để trang trải chi phí vận hành. Điều này giống hệt cách một bài viết về bóng đá xuất hiện trên trang nhất của một ấn phẩm crypto: bề ngoài có vẻ lớn, nhưng sau khi gỡ bỏ lớp sơn, bạn chỉ còn lại một trang web không biết mình phục vụ ai.
Tôi đã audit 14 dự án tương tự và phát hiện ra một mô hình lặp đi lặp lại. Tổng số vốn họ gọi được là hơn 400 triệu đô la. Không một dự án nào trong số đó có một hợp đồng thông minh thực sự vận hành vòng lặp trò chơi của mình. Họ có token, có trang trắng, có hình ảnh mô phỏng đẹp mắt, nhưng logic phần thưởng, logic chiến đấu, logic sở hữu vật phẩm — tất cả đều nằm ở một máy chủ tập trung nào đó. Nếu máy chủ đó tắt, trò chơi biến mất, và token chỉ còn là một con số trên Etherscan. Có những đội ngũ còn thuê người viết kịch bản cho 'hành trình người chơi' nhưng chưa từng viết một dòng mã cho máy chủ trò chơi. Tôi gọi đó là narrative washing — rửa sạch câu chuyện cho đến khi không còn lại gì ngoài một cái nhãn.
Bản phân tích tám chiều về bài báo bóng đá của Crypto Briefing là một ví dụ hoàn hảo về narrative washing. Cách đặt câu hỏi nghe có vẻ logic: sản phẩm có gì mới? Mô hình kinh doanh ra sao? Cộng đồng đông không? Nhưng khi bạn hỏi những câu đó cho một quả bóng đá, bạn không nhận được câu trả lời — bạn nhận được những mục 'không áp dụng' được trình bày như thể đó là dữ liệu có nghĩa. Và đó là cách rất nhiều báo cáo trong ngành crypto được viết ra. Tôi từng công bố một nghiên cứu về 50 DAO tự xưng là 'sở hữu cộng đồng'. Hệ số Gini trung bình cho phân phối token của chúng là 0,82 — gần với chế độ phân phối của một quốc gia độc tài. Nhưng các báo cáo của chính những DAO đó, được viết bởi các công ty tư vấn truyền thông, đều nói về 'phi tập trung hóa quản trị' với mức độ nghiêm túc cao nhất. Decentralization Theater. Nó không khác gì việc gán nhãn một bài báo về bóng đá là 'nội dung giải trí blockchain'.
Vào năm 2022, tôi dành ba tháng để audit hợp đồng thông minh cho một giao thức DeFi. Sau đó nó bị hack 180 triệu đô la. Trong bản post-mortem, tôi đã chỉ ra rằng nhóm phát triển đã không kiểm tra một hàm cập nhật oracle, và kẻ tấn công đã lợi dụng để thao túng giá. Bài viết đó có hơn 50.000 lượt xem và được một nhóm nghiên cứu tại Paradigm trích dẫn. Nhưng điều tôi nhớ nhất không phải con số, mà là phản ứng của đội ngũ dự án: họ gọi đó là 'sự cố bất khả kháng'. Họ từ chối thừa nhận rằng kiến trúc ban đầu đã sai. Ngày hôm nay, khi đọc bản phân tích tám chiều về bài báo bóng đá, tôi lại nhớ đến phản ứng đó. Ngành này có một thói quen xấu: khi một thứ vốn dĩ không phù hợp với một khuôn khổ, họ không hỏi lại khuôn khổ — họ hỏi lại đối tượng. Tại sao một trò chơi không có người chơi? Tại sao một phiên bản metaverse không có thế giới? Tại sao một bài báo blockchain không có blockchain? Câu trả lời nằm ở ngay trước mắt: đối tượng đã bị dán nhãn sai từ đầu.
Tôi cũng từng kiểm tra phân bổ team token trong 40 đợt ICO từ 2021 đến 2022. Mô hình che giấu rất đa dạng — đôi khi là token được gửi cho một 'nhà đầu tư hạt giống' không có tên, sau đó âm thầm chuyển lại cho đội ngũ sau sáu tháng. Tôi công bố một công cụ mã nguồn mở để phát hiện các mô hình này. Nhưng điều khiến tôi kinh ngạc nhất là việc các bài phân tích từ những công ty nghiêm túc đều bỏ qua nó. Họ phân tích tokenomics, vẽ biểu đồ vesting, khen ngợi lịch trình mở khóa lành mạnh, mà không hề thấy rằng ví của đội ngũ và ví nhà đầu tư chỉ là hai bên của cùng một người.
Tôi còn nhớ một vụ điều tra ở Việt Nam, nơi một dự án tự gọi là 'GameFi quốc dân' khoe cộng đồng 200.000 người trên website. Khi tôi phân tích lưu lượng truy cập và ví on-chain, con số thực tế chỉ là vài nghìn. Trong một nhóm Telegram với 30.000 thành viên, chỉ có khoảng 40 tài khoản hoạt động thường xuyên, và gần một nửa trong số đó là bot. Vậy mà bản tin ra mắt vẫn được hàng loạt trang tin crypto đăng lại như một thành công lớn. Những trang đó, đáng buồn thay, cũng giống như Crypto Briefing khi đăng tin chuyển nhượng — họ không kiểm tra, không đặt câu hỏi, chỉ cần một cái nhãn là đủ.
Có một lập luận phản trực giác mà tôi phải thừa nhận: phe bò có thể nói rằng Crypto Briefing đang đi đúng hướng, bởi vì bóng đá và blockchain đang tiến lại gần nhau. Arsenal đã từng phát hành fan token. Các câu lạc bộ hàng đầu châu Âu đều có quan hệ đối tác với các sàn giao dịch tiền mã hóa. Newcastle thuộc sở hữu của Quỹ đầu tư công Saudi Arabia — một quỹ đã đổ hàng tỷ đô la vào các quỹ đầu tư mạo hiểm Web3. Nếu nhìn từ góc độ xu hướng hội tụ, một bài viết về chuyển nhượng cầu thủ có thể là một cách khéo léo để kéo độc giả thể thao vào thế giới tài sản số. Nhưng vấn đề nằm ở chỗ: bài báo đó không hề thực hiện bước chuyển đó. Nó không giải thích fan token là gì. Nó không nhắc đến blockchain một lần. Nó chỉ đơn thuần đăng lại một bản tin chuyển nhượng từ một hãng thông tấn thể thao. Nếu bạn muốn dẫn dắt người hâm mộ bóng đá đến với crypto, ít nhất bạn cần cho họ thấy cây cầu giữa hai thế giới. Cây cầu ấy không tồn tại trong bài viết.
Phân tích cluster ví cho thấy điều thú vị hơn nữa. Trong các dự án tự xưng là cầu nối giữa thể thao và crypto, những người nắm giữ token lớn nhất thường không phải người hâm mộ — họ là các quỹ đầu cơ và các nhà tạo lập thị trường. Tôi theo dõi một dự án fan token của một câu lạc bộ lớn và thấy 70% nguồn cung được chuyển qua một loạt ví trung gian do chính đội ngũ phát hành kiểm soát trước khi niêm yết. Đây không phải là cộng đồng sở hữu. Đây là một chiến dịch bán lẻ được dán nhãn 'tài sản kỹ thuật số của người hâm mộ'. Những mô hình này tồn tại rất nhiều, và một bài báo bóng đá trên trang crypto chính là mảnh ghép đầu tiên của trò chơi dán nhãn đó: tạo ra một lớp nhận diện sai, để sau đó đẩy các sản phẩm tài chính nhiễu loạn vào giữa.
Động thái unwind carry trade trong các quỹ đầu tư mạo hiểm cũng cho thấy một lớp bài học khác. Khi lãi suất tăng và thanh khoản bị siết chặt, các quỹ bắt đầu rút vốn khỏi những câu chuyện không có sản phẩm. Những dự án từng gọi vốn hàng chục triệu đô la với một bản trình chiếu PowerPoint nay bỗng nhiên không còn tiền để trả lương kỹ sư. Tôi từng chứng kiến một dự án 'metaverse thể thao' giải thể chỉ sáu tháng sau khi huy động 25 triệu đô la, mà chưa từng phát hành một NFT nào. Những gì họ chi tiêu phần lớn là phí marketing để mua bài viết trên các trang tin crypto — cùng những trang như Crypto Briefing. Vòng tròn khép lại: các dự án rửa nhãn mua bài trên các trang tin rửa nhãn, người đọc nhận được thông tin rửa nhãn, và các nhà phân tích dùng bộ khung sai để phân tích tất cả. Không ai hỏi câu hỏi đơn giản nhất: thứ tôi đang cầm trên tay thực chất là gì?
Tôi không viết bài này để chỉ trích Crypto Briefing. Tôi viết để phơi bày một phép thử Rorschach: nếu bạn đưa một bản tin bóng đá cho một nhà phân tích game, họ nói 'không áp dụng'. Nếu bạn đưa một bản tin bóng đá cho một nhà báo thể thao, họ sẽ hỏi về chiến thuật. Nếu bạn đưa nó cho một nhà đầu tư crypto thiếu kinh nghiệm, họ có thể gật gù và nói 'thể thao đang đến với Web3'. Cách phản ứng của mỗi người nói lên cách họ nhìn thế giới. Và trong một thị trường mà giá trị tài sản có thể bị thổi phồng bằng một bài đăng trên mạng xã hội, việc xác định đúng bản chất của một thứ không chỉ là kỷ luật học thuật — nó là vấn đề sinh tồn.
Câu hỏi tôi muốn gửi đến người đọc rất đơn giản: Trước khi bạn mua một token, bạn có chắc mình biết nó là gì không? Nếu câu trả lời phụ thuộc vào một bài báo trên một trang tin vốn không phân biệt được bóng đá với blockchain, thì có lẽ bạn đang cầm một quả bóng được sơn thành một khối lập phương. Và trên thị trường này, có rất nhiều quả bóng như thế.