Một tin vắn vừa lướt qua mạng xã hội: cứ bốn người Canada thì có một người sở hữu tài sản mã hóa. Con số này, nếu đúng, sẽ đưa Canada vào nhóm quốc gia có tỷ lệ thâm nhập tiền mã hóa cao nhất thế giới. Nhưng tôi chợt dừng lại. Không phải vì con số quá đẹp, mà vì bài viết không hề cho tôi biết nó đến từ đâu. Ai thực hiện khảo sát? Mẫu bao nhiêu người? Được gọi điện thoại, phỏng vấn trực tiếp hay hỏi qua mạng? Khoảng thời gian nào? Tất cả đều trống rỗng. Trong một ngành mà mỗi block đều phải được xác minh, tôi không hiểu vì sao một con số về sự chấp nhận của công chúng lại được tung ra mà không kèm bất kỳ bằng chứng nào. Đây chính là lúc tôi muốn mổ xẻ câu chuyện đằng sau 'crypto goes mainstream'.
Cần nói rõ: đây không phải một bài phân tích kỹ thuật về giao thức, cũng không phải báo cáo về một dự án cụ thể. Nó là một tín hiệu ở tầng cầu. Theo các dữ kiện được trích dẫn, có ba điểm: tỷ lệ sở hữu tài sản số hoặc quỹ đầu tư tiền mã hóa ở Canada đã vượt 25%; con số này đã tăng hơn gấp đôi trong những năm gần đây; và tiêu đề khẳng định 'Crypto Goes Mainstream'. Nhưng tất cả đều không có nguồn trực tiếp. Canada là quốc gia G7 đầu tiên cho phép quỹ hoán đổi danh mục Bitcoin niêm yết công khai từ năm 2021. Cơ quan Quản lý Chứng khoán Canada (CSA) đã có khung pháp lý khá rõ ràng so với nhiều nước. Vì vậy, một con số như 25% không xuất hiện trong chân không; nó được sinh ra trong một bối cảnh mà các sản phẩm tài chính truyền thống đã được phép gói gọn Bitcoin và Ethereum thành những chứng chỉ quen thuộc với nhà đầu tư. Điều đó có ý nghĩa lớn hơn nhiều so với việc một tỷ lệ người dân tự tạo ví và tự quản lý khóa riêng.
Trước khi hỏi vì sao, tôi cần hỏi: 25% đó đang sở hữu cái gì? Cụm chữ quan trọng nhất trong thông cáo là 'digital assets hoặc cryptocurrency investment funds'. Một nhóm được đo là nắm giữ tài sản số trực tiếp, nhóm còn lại là sở hữu cổ phần trong một quỹ đầu tư tiền mã hóa. Về mặt kỹ thuật, đây là hai thế giới hoàn toàn khác nhau. Người sở hữu Bitcoin qua ETF không cần biết private key, không cần tự chịu trách nhiệm lưu ký, không phải lo bị hack ví, nhưng cũng không thực sự kiểm soát tài sản của mình. Họ có một chứng chỉ, và chứng chỉ đó được ghi sổ bởi một tổ chức phát hành. Nếu xem xét kỹ, 25% được tạo thành từ sự pha trộn giữa người nắm giữ và người có rủi ro tài chính gián tiếp. Điều này khiến con số trở nên mơ hồ theo cách nguy hiểm. Con số 25% có thể phản ánh sức mạnh của kênh phân phối tài chính truyền thống, chứ không phải sức khỏe của hệ sinh thái phi tập trung.
Dựa trên kinh nghiệm audit của tôi, bước đầu tiên không phải là chạy code, mà là đọc tài liệu định nghĩa biến số. Một biến số được đặt tên là 'tổng thanh khoản' hóa ra chỉ tính thanh khoản của một pool duy nhất. Con số đúng, nhưng kết luận sai. Một con số khảo sát cũng vậy. Nếu không biết họ đếm gì, ta không thể dùng nó để kết luận rằng blockchain đã đi vào cuộc sống của người Canada. Có thể nó chỉ nói rằng các quỹ ETF đã làm rất tốt công việc phân phối sản phẩm đến tay công chúng. Đó cũng là một câu chuyện đáng nói, nhưng nó là câu chuyện về phân phối tài chính, không phải câu chuyện về nền kinh tế phi tập trung.
Điều khiến tôi khó chịu hơn cả là sự vắng bóng của phương pháp luận. Một con số 'hơn 25%' có thể đến từ một cuộc khảo sát với 300 người, hoặc từ một báo cáo do một sàn giao dịch tài trợ. Không có nguồn gốc, không có cách nào để đối chiếu. Trong thị trường tăng giá hiện tại, những dạng số liệu kiểu này thường được dùng để nuôi dưỡng cảm giác FOMO. Tôi đã chứng kiến không ít dự án trích dẫn một con số 'hàng triệu người dùng' trong pitch deck, trong khi trên thực tế chuỗi khối của họ chỉ có vài nghìn địa chỉ hoạt động mỗi ngày. Không phải vì họ nói dối, mà vì họ chọn một định nghĩa thuận tiện. 'Sở hữu tài sản mã hóa' nghe thì hào nhoáng, nhưng nếu định nghĩa này gộp cả những người mua một phần quỹ ETF nhỏ trong tài khoản hưu trí, thì câu chuyện mainstream trở nên kém thuyết phục hơn rất nhiều. Đây là thứ tôi gọi là 'mainstream có điều kiện': có đúng, nhưng chỉ đúng theo cách của người bán sản phẩm.
Còn cụm từ 'tăng hơn gấp đôi' là một chi tiết dễ gây ấn tượng, nhưng nó không cho biết chất lượng của sự tăng trưởng. Nếu tỷ lệ trước đây là 10% và bây giờ là 25%, thì mức tăng 150% nghe rất ấn tượng. Nhưng nó chỉ có ý nghĩa nếu chúng ta biết thêm về nhân khẩu học, mức đầu tư trung bình, và liệu người dùng mới có thật sự ở lại hay chỉ đổ vào trong cơn sốt rồi rời đi ngay sau đó. Quan trọng hơn, một tỷ lệ sở hữu không bằng tỷ lệ sử dụng. Một người mua một phần Bitcoin ETF trong tài khoản hưu trí có thể chưa từng tương tác với bất kỳ giao thức DeFi nào, chưa từng dùng ví phi tập trung, chưa từng nghe đến khái niệm self-custody. Về mặt dữ liệu, họ được tính là một điểm dữ liệu cho sự chấp nhận tiền mã hóa, nhưng họ không đóng góp gì cho nền kinh tế on-chain. Điều này tạo ra một sự lệch pha nguy hiểm: các nhà phân tích nhìn vào tỷ lệ sở hữu để kết luận rằng thị trường đang trưởng thành, trong khi hoạt động on-chain lại có thể đang đi theo một quỹ đạo hoàn toàn khác.
Điều tôi tâm đắc nhất khi đọc phân tích này là: con số 25% không tồn tại độc lập. Nó sẽ được sử dụng. Các tổ chức phát hành ETF sẽ dùng nó làm chất liệu tiếp thị. Các sàn giao dịch sẽ dùng nó để thuyết phục nhà đầu tư 'đã đến lúc tham gia'. Các cơ quan quản lý có thể dùng nó làm căn cứ để điều chỉnh chính sách: nếu có 25% dân số đang nắm giữ một loại tài sản đầy biến động, áp lực bảo vệ nhà đầu tư sẽ tăng lên. Và một quy định được viết trong bối cảnh khẩn cấp thường không phải là quy định tốt. Tôi đã từng phân tích chiến lược 'regulation by enforcement' của SEC, và điều tôi rút ra là: khi một cơ quan quản lý cố tình không đưa ra quy tắc rõ ràng, thì bất kỳ con số nào cũng có thể trở thành vũ khí trong tay cả hai phe. Người ủng hộ thì nói đã mainstream rồi, hãy nới lỏng; người hoài nghi thì nói đã mainstream rồi, hãy siết chặt. Con số không có nguồn gốc sẽ không giúp cuộc tranh luận trở nên thông minh hơn; nó chỉ làm cho cuộc tranh luận trở nên ồn ào hơn.
Tất nhiên, tôi hiểu những người lạc quan sẽ nói gì. Họ sẽ bảo: dù đi qua ETF hay qua sàn giao dịch, thì một người Canada vẫn đang sở hữu tài sản mã hóa. Điều đó vẫn đưa họ bước vào thế giới blockchain. Tại sao phải cầu toàn? Họ có lý. Một người mua cổ phiếu vàng thỏi qua quỹ ETF vẫn đang đầu tư vào vàng. Nhưng nếu một người mua vàng qua ETF, bạn có dám nói rằng họ hiểu vàng, biết cách kiểm định vàng, hoặc có thể tự bảo quản vàng trong rương của mình không? Chắc chắn là không. Điều tương tự cũng đúng với Bitcoin. Sự khác biệt nằm ở triết lý cốt lõi của blockchain: nó được sinh ra để loại bỏ trung gian, để cá nhân tự làm chủ tài sản. Thế nhưng một tỷ lệ lớn trong con số 25% kia có thể đang đi ngược lại triết lý đó — họ đến với blockchain thông qua một trung gian được cấp phép. Điều này không sai về mặt pháp lý, nhưng nó khiến cho 'mainstream' trở thành một khái niệm rỗng nếu ta dùng nó để ca ngợi sức mạnh của phi tập trung.
Tôi muốn mọi người nhìn vào một kịch bản khác. Nếu thị trường bước vào chu kỳ giảm kéo dài, 25% tỷ lệ sở hữu sẽ trở thành 25% tỷ lệ người dân có tổn thất tài chính. Khi đó, câu chuyện 'mainstream' sẽ không còn là lời khen, mà là một lời cảnh báo. Các nhà hoạch định chính sách có thể chỉ tay vào con số này và nói: cần phải bảo vệ các nhà đầu tư cá nhân, cần siết lại, cần hạn chế. Con số 25% sẽ không nói lên điều đó; chỉ là câu chuyện mà ta gán cho nó sẽ thay đổi. Nếu hôm nay ta dùng nó để kể một câu chuyện tốt đẹp mà không kiểm chứng, thì ngày mai ta cũng có thể bị buộc phải dùng nó để kể một câu chuyện đen tối hơn. Với tôi, một con số từng được tung hô là bằng chứng mainstream có thể trở thành bằng chứng cho thấy cần quản lý chặt, chỉ sau một đêm. Điều đó không nằm trong bài viết, nhưng nó nằm trong cách vận hành của thị trường.
Vậy 25% người Canada là con số biết nói, hay lời thì thầm từ các quỹ ETF? Tôi không biết, và đó chính là vấn đề: một con số không có nguồn gốc cũng giống như một block không có hash — bạn có thể nhìn thấy nó, nhưng bạn không thể xác minh nó. Trong một hệ sinh thái được xây dựng dựa trên khái niệm 'don't trust, verify', chúng ta nên áp dụng chính nguyên tắc đó vào những con số mà chúng ta đọc hàng ngày. Mainstream thực sự không phải khi một quỹ ETF được niêm yết, cũng không phải khi một cuộc khảo sát vô danh tuyên bố 25% dân số đã tham gia. Mainstream thực sự là khi một người dùng có thể tự quản lý tài sản của mình, hiểu rủi ro của mình, và không cần ai đứng ra bảo lãnh. Tất cả những gì chúng ta có bây giờ chỉ là một con số, đang thì thầm rằng blockchain đã đến gần hơn với công chúng. Nhưng liệu nó có đang nói thật? Tôi để câu hỏi đó lại cho bạn. Hãy tìm báo cáo gốc trước khi tin vào bất kỳ câu chuyện 'mainstream' nào.