Đêm thứ Năm tại Ibrox, tiếng hò reo vỡ òa khi Rangers đánh bại đối thủ tại vòng bảng Europa League. Trên Discord, ai đó hét lên: "Token lên rồi!". Tôi nhìn biểu đồ, thấy một cây nến xanh khổng lồ, rồi chợt nhớ lại năm 2021. Khi đó, một fan token của một câu lạc bộ lớn tăng gấp ba chỉ sau một đêm nhờ chiến thắng sát nút. Rồi nó sụp đổ y như một trò đùa. Những người mua ở đỉnh ôm túi nặng. Giờ đây, với Rangers, mọi thứ dường như lặp lại. Nhưng tôi không nhìn vào màu xanh của biểu đồ, tôi nhìn vào màu xám của mã nguồn. Và thứ tôi tìm thấy là một khoảng trống gần như tuyệt đối.
Khi tôi nói "fan token", tôi không nói về một loại tài sản kỹ thuật số như Bitcoin hay Ethereum. Tôi đang nói về một mô hình phổ biến mà Chiliz và Socios đã tiên phong: một token được cấp phép bởi thương hiệu của câu lạc bộ, được dùng để bỏ phiếu cho những quyết định nhỏ nhặt như chọn bài hát trong sân vận động hay màu áo thi đấu. Nó được bán cho người hâm mộ như một chứng nhận tình yêu, nhưng lại được giao dịch trên sàn như một loại cổ phiếu. Đây chính là sự lệch pha gốc rễ. Báo cáo phân tích sự kiện Rangers mới đây cho thấy một thực tế lạnh lùng: không một dòng mã nào, không một hợp đồng thông minh nào, không một địa chỉ ví nào của dự án được công bố. Chúng ta có một sản phẩm tài chính mà ngay cả nền tảng của nó cũng là một ẩn số.
Đây là điểm tôi muốn nói sâu, bởi vì bề ngoài, token fan hấp dẫn chúng ta bằng câu chuyện cộng đồng. Nhưng nếu đọc kỹ báo cáo về Rangers, bạn sẽ thấy từ khóa quan trọng nhất là "cảm xúc" và "sự kiện". Giá trị của token này được định giá dựa trên việc đội bóng có thẳng tiến tại Europa League hay không. Không có một đồng lợi nhuận nào được tạo ra, không có một cơ chế khuyến khích nào cho người nắm giữ. Trong thế giới DeFi, nơi tôi sống, chúng ta nói về "farm" như một cách để tạo ra dòng chảy, và "apy hấp dẫn" như một lời hứa. Nhưng ở đây, thứ duy nhất được farm là sự chú ý của cộng đồng mạng. Tôi đã audit khá nhiều giao thức, và tôi có thể nói rằng sự rủi ro của một hợp đồng chưa được kiểm toán còn có thể nhìn thấy, nhưng rủi ro của một thứ không tồn tại để bạn kiểm tra thì khác hẳn. Bản chất kỹ thuật của token này, nếu nó được phát hành theo tiêu chuẩn công nghiệp, thường nằm trên một chuỗi có khả năng kiểm soát tập trung cao, với ví đa chữ ký do một nhóm nhỏ kiểm soát. Bạn không sở hữu quyền quản trị, bạn chỉ sở hữu một tấm vé tham gia một câu lạc bộ đặc quyền nào đó. Đáng buồn thay, trải nghiệm của tôi trong năm 2021 và các đợt NFT bùng nổ cho thấy đa số người mua không đọc điều khoản. Họ thấy ngôi sao bóng đá, họ thấy con số tăng, và họ nhấn nút mua.
Cốt lõi của vấn đề này không nằm ở việc Rangers có thể thắng trận tiếp theo, mà nằm ở việc các token fan như thế này về bản chất là một "token sự chú ý" — được định giá bởi tin tức, được điều khiển bởi tâm lý đám đông, và không có một mỏ neo giá trị nào bên dưới.
Tôi đã nhìn thấy điều này rất rõ trong báo cáo: nó chỉ ra rằng đội ngũ không công bố chi tiết về phân bổ token, lịch mở khóa, hay thậm chí là tổng cung. Hãy thử tưởng tượng bạn mua một căn nhà mà bạn không biết diện tích, không biết sổ đỏ có hợp pháp hay không, và chỉ tin rằng giá sẽ tăng vì đội bóng của bạn mới giành chiến thắng. Nghe thật điên rồ, nhưng đó là thứ giao dịch đang xảy ra. So sánh với Bitcoin, bạn có thể kiểm tra nguồn cung 21 triệu là cố định. So sánh với Uniswap, bạn có thể thấy hàng tỷ đô thanh khoản và phí giao dịch được trả cho người nắm giữ. Còn token fan, bạn không có gì ngoài một câu khẩu hiệu "đồng hành cùng đội bóng". Mô hình của chúng cũng giống như những giao thức tôi gọi là "tiền ảo từ không khí". Chúng hút thanh khoản từ những người mới và làm giàu cho những người mua sớm, cho đến khi tin tức xấu xuất hiện.
Có một lý do khiến tôi luôn tỏ ra hoài nghi với bất kỳ dự án nào chỉ có câu chuyện thương hiệu mà không có công nghệ. Nhìn vào các báo cáo chiến lược, họ gọi những thứ này là "cầu nối đưa người hâm mộ vào Web3". Nhưng sự thật là, chúng ta đang tạo ra một thế hệ người chơi mới chỉ biết đến một thứ: "apy hấp dẫn" đến chóng mặt trong một khoảng thời gian cực ngắn, rồi vỡ mộng. Điều này làm tổn hại đến toàn bộ ngành công nghiệp. Nó giống như việc một ai đó đi phá hoại nền móng của một tòa nhà vì họ muốn bán gạch thật nhanh.
Tôi biết chủ đề này có thể gây tranh cãi. Một số người sẽ nói rằng: "Chúng ta đang trong thị trường tăng, ai quan tâm đến kỹ thuật? Miễn là giá tăng." Tôi hiểu suy nghĩ đó, nhưng tôi nghĩ rằng chúng ta đang nhìn vào một điểm mù lớn. Khi bạn giao dịch một tài sản mà thanh khoản của nó được mô tả là "thách thức" — đúng như trong báo cáo — thì câu chuyện ngắn hạn "giá tăng" trở thành một cái bẫy chết người. Khi mọi người cùng muốn bán, bạn sẽ thấy điều gì đó tồi tệ hơn so với việc giá giảm 30%. Bạn sẽ thấy sàn giao dịch hiển thị một mức giá, nhưng bạn không thể thoát ra ở mức giá đó được. Sự mất giá trị thực sự xảy ra khi bạn, một nhà đầu tư nhỏ lẻ, cố gắng thoát khỏi một vị thế trong một cuốn sổ lệnh mỏng và nhận ra rằng chỉ có những người mua với giá thấp hơn 50% là tồn tại. Tôi đã chứng kiến sự sụp đổ của rất nhiều dự án theo cách này, từ các farming protocol với những lời hứa "apy hấp dẫn" đến những quỹ đầu cơ lớn. Sự kiện này của Rangers, trong một viễn cảnh bi quan, có thể trở thành một câu chuyện giáo dục đắt giá cho những ai nghĩ rằng chỉ cần một chiến thắng trên sân cỏ là đủ để củng cố giá trị của một tài sản kỹ thuật số.
Nhưng có một điều tích cực trong sự dè dặt này. Cái cách mà chúng ta nhìn vào token fan sẽ quyết định cái cách mà ngành công nghiệp này trưởng thành. Nếu chúng ta tiếp tục cho phép những dự án không có kiến trúc kỹ thuật rõ ràng, không có lộ trình minh bạch, không có trách nhiệm giải trình, được giao dịch công khai với mức định giá hàng triệu đô, chúng ta đang thiết lập một tiền lệ nguy hiểm. Ngược lại, nếu các nhà đầu tư — đặc biệt là những người mới đến từ thế giới thể thao — bắt đầu yêu cầu những câu trả lời cho các câu hỏi như "Hợp đồng thông minh đã được kiểm toán chưa?", "Ai kiểm soát ví quỹ?", "Tôi được hưởng lợi ích gì khi nắm giữ ngoài việc bỏ phiếu chọn màu áo?", thì toàn bộ thị trường sẽ trở nên lành mạnh hơn. Tôi dành nhiều năm để phân tích dữ liệu, và tôi biết rằng những con số không nói dối. Niềm tin của tôi vào phi tập trung không phải là một niềm tin ngây thơ rằng mọi token đều tốt. Niềm tin của tôi là vào sự minh bạch, vào những hệ thống mà mọi người có thể tự mình kiểm tra. Một khi chúng ta áp dụng tiêu chuẩn đó lên meme coin, fan token, hay bất kỳ loại tài sản nào, chúng ta sẽ loại bỏ được rất nhiều rác khỏi không gian này.
Vì vậy, khi một người bạn hỏi tôi có nên mua token của Rangers trước trận đấu lượt về không, tôi mỉm cười. Tôi không thể trả lời về giá. Tôi chỉ có thể trả lời về cấu trúc. Một tòa nhà không có móng, bạn có thể sống trong đó một đêm khi trời nắng đẹp. Nhưng bạn sẽ không bao giờ an toàn khi cơn bão đến. Câu hỏi không phải là liệu Rangers có thắng trận tới hay không. Câu hỏi lớn hơn là: Liệu cộng đồng có đủ kiên nhẫn để đòi hỏi một thứ gì đó thực sự bền vững, thay vì chỉ chạy theo một chiếc cúp vô hình?