Tuần trước, Rick Rieder – Giám đốc đầu tư của BlackRock, quản lý hơn 10 nghìn tỷ USD – gọi báo cáo việc làm tháng 7 là "không có gì đặc biệt". Trong một cuộc phỏng vấn ngắn, ông nói thêm: "Cuộc cách mạng năng suất đang định nghĩa lại các chỉ số sức khỏe kinh tế". Tôi đọc đi đọc lại dòng đó ba lần. Không phải vì tôi quan tâm đến việc làm Mỹ – tôi là một người xây dựng trong lĩnh vực crypto, sống ở Hong Kong, và đã chứng kiến đủ chu kỳ để biết rằng những tuyên bố từ các tổ chức tài chính truyền thống thường là tín hiệu nhiễu. Nhưng lần này, có một tia sáng xuyên qua lớp sương mù vĩ mô.
Hãy cùng tôi – một kẻ đã từng mất 80% danh mục trong mùa đông 2022, từng farm DeFi với APY hấp dẫn 1000% chỉ để thấy giao thức sập sau 48 giờ – nhìn vào tuyên bố này dưới góc nhìn của một người tin vào phi tập trung. Bởi vì nếu cuộc cách mạng năng suất thực sự đang diễn ra, thì những gì chúng ta đang xây dựng trong blockchain không chỉ là một lớp tài chính thay thế. Nó có thể là thước đo mới cho nền kinh tế toàn cầu.
Context: Khi năng suất không còn nằm trong GDP
Báo cáo việc làm tháng 7 của Mỹ cho thấy 114.000 việc làm mới – thấp hơn kỳ vọng 175.000. Tỷ lệ thất nghiệp tăng lên 4.3%. Các nhà phân tích lập tức hét lên "suy thoái". Nhưng Rieder không đồng ý. Ông chỉ ra rằng năng suất lao động đang tăng với tốc độ chưa từng thấy nhờ AI và tự động hóa. Một công nhân có thể tạo ra nhiều giá trị hơn với ít thời gian hơn. Điều này có nghĩa là: nền kinh tế có thể mạnh mẽ ngay cả khi số lượng việc làm giảm.
Tôi nhìn thấy một sự tương đồng sâu sắc với câu chuyện của blockchain. Trong thế giới tài chính truyền thống, chúng ta đo lường sức khỏe bằng GDP, tỷ lệ thất nghiệp, lạm phát. Nhưng những chỉ số đó được thiết kế cho thời đại công nghiệp. Khi một hợp đồng thông minh có thể thay thế hàng chục nhân viên kế toán, khi một giao thức Aave có thể xử lý khối lượng giao dịch tương đương một ngân hàng bán lẻ chỉ với một đội ngũ 20 người, thì việc đếm số lượng việc làm còn ý nghĩa gì?
Đây là lúc tôi nhớ lại năm 2017, khi tôi đầu tư 2 ETH vào dự án Agora – một giao thức bỏ phiếu phi tập trung. Tôi tin rằng blockchain sẽ thay đổi cách chúng ta tổ chức xã hội. Dự án thất bại vì thiếu kỹ thuật, nhưng bài học vẫn còn: công nghệ không tự động tạo ra giá trị, nó chỉ tạo ra tiềm năng. Và tiềm năng đó cần được đo lường bằng những thước đo mới.
Core: Phân tích kỹ thuật của cuộc cách mạng năng suất trong DeFi
Hãy nhìn vào Compound và Aave. Các mô hình lãi suất của chúng hoàn toàn tùy tiện – chúng chẳng liên quan gì đến cung-cầu thị trường thực. Khi bạn farm trên Compound, bạn không thực sự tạo ra năng suất. Bạn chỉ đang dịch chuyển thanh khoản để hưởng chênh lệch lãi suất được lập trình sẵn. Đó là một trò chơi tổng bằng không, không phải cách mạng.
Nhưng có một loại năng suất khác đang xuất hiện. Tôi đã dành 4 tháng năm 2020 để phân tích 20 giao thức DeFi, và phát hiện ra rằng các giao thức có nền tảng kỹ thuật vững chắc (như Uniswap V2 với mô hình AMM nguyên bản) thường sống sót qua các chu kỳ, trong khi những kẻ farm APY hấp dẫn thông qua token lạm phát đều chết. Năng suất thực sự trong DeFi không đến từ yield farming, mà đến từ hiệu quả sử dụng vốn.
Hãy lấy ví dụ về Layer2. Hiện có hàng chục Layer2, nhưng lượng người dùng cơ sở lại giống nhau. Đây không phải scaling, mà là cắt nhỏ thanh khoản vốn đã khan hiếm. Mỗi Layer2 mới giống như một nhà máy mới được xây dựng nhưng chỉ sản xuất cùng một loại sản phẩm. Năng suất tổng thể không tăng, chỉ có chi phí vận hành tăng.
Tôi nhìn thấy điều tương tự trong tuyên bố của Rieder. Khi AI và tự động hóa làm tăng năng suất lao động, nhưng nếu cơ cấu kinh tế không thay đổi, chúng ta chỉ tạo ra thất nghiệp cơ cấu chứ không phải tăng trưởng. Điều này giải thích tại sao báo cáo việc làm thất vọng nhưng thị trường chứng khoán vẫn tăng: các công cụ đo lường cũ không còn phản ánh thực tế.
Contrarian: Năng suất blockchain có thể là một ảo tưởng
Nhưng tôi là một người lý tưởng thực dụng. Tôi đã từng tin rằng RetroPGF của Optimism là cơ chế tài trợ public goods hiệu quả duy nhất, và mọi ủy ban grant DAO khác đều chạy bằng thân hữu. Tôi vẫn tin điều đó. Nhưng tôi cũng nhận ra rằng những cơ chế này đang tạo ra một dạng năng suất ảo: chúng ta tài trợ cho các dự án không có người dùng thực, đo lường thành công bằng số lượng grant chứ không phải tác động.
Hãy nhìn vào Bear Market 2022. Khi LUNA và FTX sụp đổ, tôi mất 80% danh mục. Tôi rút lui khỏi Twitter và Discord trong 3 tháng, chỉ đọc sách về Satoshi và triết học. Tôi nhận ra rằng lý tưởng hóa phi tập trung đã che mờ thực tế: hầu hết các giao thức không tạo ra năng suất thực, chúng chỉ tạo ra cảm giác năng suất thông qua token lạm phát.
Nếu Rieder nói đúng, và cuộc cách mạng năng suất đang diễn ra, thì blockchain phải chứng minh rằng nó có thể tạo ra năng suất cao hơn các hệ thống tập trung. Hiện tại, tôi thấy rất ít bằng chứng. Visa xử lý 24.000 giao dịch mỗi giây, Ethereum chỉ 15. Layer2 có thể đạt 4.000, nhưng với chi phí bảo mật cao hơn. Năng suất thực sự đòi hỏi phải giảm chi phí mà không làm giảm chất lượng – điều mà chưa Layer2 nào làm được.
Takeaway: Thước đo mới cho nền kinh tế phi tập trung
Vậy chúng ta nên làm gì với tuyên bố của Rieder? Tôi không nghĩ ông ấy đang nói về crypto. Nhưng tôi nghĩ ông ấy đang nói về một vấn đề mà crypto phải đối mặt: làm thế nào để đo lường giá trị trong một nền kinh tế mà công việc truyền thống không còn là thước đo chính.
Tôi đã thành lập ChainValues Academy vào năm 2024, sau khi chứng kiến ETF Bitcoin và Ethereum được phê duyệt. Tôi muốn xây dựng một nền tảng giáo dục không chỉ dạy cách farm APY, mà còn dạy cách đọc code, cách phân tích rủi ro, cách hiểu về năng suất thực sự của blockchain. Bởi vì nếu chúng ta không thể tạo ra những thước đo mới, chúng ta sẽ mãi mãi là những kẻ farm trong bóng tối.
Cuộc cách mạng năng suất có thể là cơ hội để crypto chứng minh giá trị, nhưng cũng có thể là lời nhắc nhở rằng nếu chúng ta không thay đổi, chúng ta sẽ bị bỏ lại phía sau. Giống như Rieder, tôi không nhìn vào báo cáo việc làm để đánh giá nền kinh tế. Tôi nhìn vào các giao thức, vào dòng tiền thực, vào mã nguồn. Và tôi tự hỏi: liệu 10 năm nữa, chúng ta có còn cần đến báo cáo việc làm để biết nền kinh tế đang đi đâu?